https://arm.sputniknews.ru/20261114/rusastani-sahmanapahnern-araqsi-vra-ev-trippi-apagan-109228123.html

Ռուսաստանի սահմանապահներն Արաքսի վրա և TRIPP–ի ապագան

Ռուսաստանի սահմանապահներն Արաքսի վրա և TRIPP–ի ապագան

Sputnik Արմենիա

Սահմանային անվտանգության հարցերի փորձագետ Լև Ազատխանյանը նշում է` Հայաստանի համար գլխավորը սեփական տարածքն ինքնուրույն տնօրինելն է, տրանսպորտային... 14.11.2026, Sputnik Արմենիա

2026-11-14T16:54+0400

2026-11-14T16:54+0400

2026-11-14T16:54+0400

հայաստան

իրանի իսլամական հանրապետություն

թրամփի ուղի (tripp)

ռուսաստան

սահմանապահ

հեղինակներ

https://cdn.am.imgsputniknews.ru/img/432/15/4321589_0:0:1499:844_1920x0_80_0_0_29089e4c910b4f16b063445abba84967.jpg

Տրանսպորտային նոր նախագիծը մոտեցնում է հայ–իրանական սահմանի պահպանության համակարգի վերանայումըՀայաստանի հարավում նախատեսված տրանսպորտային նախագիծն ավելի ու ավելի սերտորեն է միահյուսվում այն հարցին, թե ով է պահպանելու պետական սահմանը։ TRIPP-ի («Թրամփի ուղի հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման») ճանապարհները, երկաթուղային և էներգետիկ գծերը պետք է «հիմնական» Ադրբեջանը Հայաստանի տարածքով կապեն Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հետ: Մեղրիի և սահմանամերձ գյուղերի բնակիչների համար կարևոր է, թե ով է ապահովելու իրենց անվտանգությունը և որոշումներ կայացնելու վտանգի առաջացման դեպքում:TRIPP-ի զարգացումը կարող է արագացնել Հայաստանի սահմանի ինքնուրույն պահպանությանն աստիճանական փոխանցումը։ Նման կանխատեսումն ունի քաղաքական տրամաբանություն և փաստական հիմքեր։ Սակայն ռուսական ստորաբաժանումների ամբողջական դուրսբերումն արդեն համաձայնեցված համարելը վաղաժամ է։Անցումը սկսվեց ավելի շուտ, քան նոր երթուղու գործարկումը2025 թվականի հունվարի 1-ից հայ-իրանական սահմանի անցակետում ծառայում են բացառապես հայ սահմանապահները։ Անցակետից դուրս հայկական ստորաբաժանումները փոխգործակցում են ռուսական զորքի հետ։ Այս տարանջատումն արտացոլված է նաև ԵՄ խորհրդի` 2026 թվականին հրապարակած գնահատականում, ուստի Ռուսաստանի ուժերի դուրսբերումը անցակետից չի կարելի համարել դուրսբերում իրանական ամբողջ ուղղությունից։Այդ փոխանցման հնարավորությունը սահմանված է 1992 թվականի սեպտեմբերի 30-ի ռուս-հայկական պայմանագրի 4-րդ հոդվածում։ Այն նախատեսում է Հայաստանի կողմից Թուրքիայի և Իրանի հետ սահմանային հատվածների պաշտպանության հետևողական ընդունում՝ սեփական սահմանային կառույցների ստեղծման և ռուսական կողմի հետ համաձայնեցման դեպքում։ Հետևաբար առանձին տեղամասերի փոխանցումը պարտադիր չէ, որ ուղեկցվի ամբողջ պայմանագրի նախնական չեղարկմամբ։ Իսկ ռուս սահմանապահների կուտակած փորձը նպատակահարմար է կիրառել հայկական ստորաբաժանումներին ինքնուրույն ծառայության նախապատրաստելու գործում։Ինչու է TRIPP-ը փոխում հաշվարկներըՀոկտեմբերի վերջին Հայաստանի Ազգային ժողովը վավերացրեց ԱՄՆ-ի հետ TRIPP շրջանակային համաձայնագիրը։ Վավերացման մասին հաղորդագրության մեջ նշված են TRIPP Development Company-ում ենթադրյալ մասնաբաժինները՝ 74% ամերիկյան կողմին, 26%` Հայաստանին: Սա մասնակցություն է մի ընկերությունում, որն ինքնին չունի տարածքի նկատմամբ ինքնիշխան լիազորություններ:Ըստ հրապարակված շրջանակային համաձայնագրի` Հայաստանը իրականացնում է սահմանի պահպանություն, սահմանային և մաքսային, իրավակարգի և պետական տեղեկատվական համակարգերի հսկողություն: Մասնավոր պահպանությունը թույլատրելի է Հայաստանի լիցենզավորմամբ՝ արտակարգ իրավիճակներում ամրագրվում է ՀՀ իշխանությունների գերակայությունը: Նման անձնակազմի ներգրավումը չի կարելի հավասարեցնել ամերիկյան զորքերի տեղակայմանը։ Մասնավոր օպերատորի կողմից երթուղու սպասարկումը ևս չի չեղարկում մուտքի թույլտվության, ստուգումների և մաքսային ձևակերպումների հարցերում պետական լիազորությունները։Տեղում պարտավորությունների և իրավասությունների տարանջատումը կպահանջի հասկանալի կանոններ՝ ով է թույլ տալիս շինարարների մուտքը սահմանային գոտի, ով է պահպանում օբյեկտները և գործում վթարի կամ սահմանախախտի ձերբակալման ժամանակ: Եթե մոտակայքում կան ռուսական ստորաբաժանումներ, իսկ ենթակառուցվածքը զարգացնում է ամերիկյան վերահսկողական մասնակցությամբ ընկերությունը, հասանելիության և պատասխանատվության համաձայնեցումը դառնում է առանձին խնդիր։Կարելի է ենթադրել, որ Երևանին և Վաշինգտոնին ավելի հարմար կլինի մի համակարգ, որտեղ պետական վերահսկողությունն ու անվտանգությունն ապահովում է հայկական կողմը, իսկ օպերատորի գործառույթները հստակ նշված են: Սա վերլուծական դիտարկում է. փաստաթղթից ուղղակիորեն չի բխում ռուս սահմանապահներին դուրս բերելու ամերիկյան պահանջ։Երբ շինարարությունը հատվում է սահմանինԳործնական նախապատրաստությունն արդեն սկսված է: Հոկտեմբերի 22-ին հայտնի դարձավ, որ ՀՀ փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանն ու տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդաթյանը Սյունիքի մարզ են այցելել TRIPP-ի հետ կապված հարցերը տեղում քննարկելու համար։Հոկտեմբերի 28-ին հայտնի դարձավ, որ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի որոշմամբ կստեղծվի միջգերատեսչական աշխատանքային խումբ, որը կիրականացնի Հայաստանի և Իրանի պետական սահմանի իրանական կողմում սահմանանշանների չափագրման աշխատանքները և այդ հարցով բանակցություններ կվարի Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ: Խմբում ընդգրկված են ԱԳՄԱ նախարարության, ՊՆ գլխավոր շտաբի, արդարադատության նախարարության, ԱԱԾ-ի, այդ թվում՝ սահմանապահ ծառայության և կադաստրի կոմիտեի ներկայացուցիչները։ Այս խմբին TRIPP-ի կառուցման ընթացքում լիազորություններ վերագրելու հիմք չկա, բայց դրա գործունեությունը առնչվում է նույն սահմանային տարածքին։Նոյեմբերի 9-ին Փաշինյանը Իրանի փոխնախագահ Սեյեդ Համիդ Փուրմոհամադիի հետ քննարկել է ընդհանուր սահմանին ենթակառուցվածքների զարգացումը, ճանապարհաշինությունն ու հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը: Այս իրադարձությունները վկայում են հարավային ուղղությամբ աշխատանքների ակտիվացումը` չնայած հանդիպման մասին հաղորդագրությունը չի հայտնում կոնկրետ ենթակառուցվածքային լուծումների և ռուսական սահմանային ներկայության փոփոխությունների մասին:Մեղրիի տարածաշրջանում TRIPP-ի ապագա օբյեկտները կարող են հատվել կամ անցնել սահմանային ճանապարհների, արգելապատնեշների, կապի և էլեկտրամատակարարման գծերի հետ: Առնչվող կառույցների ճշգրիտ ցանկը պարզ կդառնա նախագծերը տեղանքի հետազոտության հետ համեմատելուց հետո։ Սահմանային նշանները հատուկ ուշադրություն են պահանջում. դրանց չափումը չի նշանակում սահմանագծի փոփոխություն, իսկ հնարավոր տեղափոխումը պետք է ստանա առանձին իրավական և տեխնիկական հիմնավորում և կողմերի համաձայնեցում:Շինարարությունից առաջ անհրաժեշտ է որոշել, թե որ օբյեկտներն են պահպանվում կամ վերատեղակայվում, ովքեր են վճարում վերականգնման համար, ինչպես է ապահովվում սահմանապահների մուտքն ու պահպանության շարունակականությունը: Իրանին վերաբերող հարցերը երկկողմ համաձայնեցում են պահանջում։ ՌԴ ստորաբաժանումների հետ փոխգործակցությունը պետք է ընթանա ՀՀ լիազոր մարմինների միջոցով՝ գործող պայմանավորվածությունների շրջանակում։Հենց այսպիսի գործնական համաձայնեցումներն են ի զորու օրակարգ բերել ռուս սահմանապահների հետագա գործառույթների հարցը դեռ նախքան ամբողջ տեղամասը փոխանցելու մասին որոշումը։ Սակայն ինքնին նշանների հետազոտությունն ու աշխատանքային խմբերի ստեղծումը չեն հաստատում դուրս բերելու մասին որոշումները:Կողմերի շահերըՀայաստանի համար կարևոր է ինքնուրույն տնօրինել սեփական տարածքը, ընդլայնել տրանսպորտային հնարավորությունները և պահպանել կապը Իրանի հետ: Ընդ որում` փոխանցումն արագացնելու քաղաքական ձգտումը չպետք է առաջ անցնի ծառայությունների նախապատրաստումից։ԱՄՆ-ն TRIPP-ը դիտարկում է որպես առևտրային և ռազմավարական նախագիծ, որը ընդլայնում է կապը Կենտրոնական Ասիայի, Կասպյան տարածաշրջանի ու Եվրոպայի հետ: Սրանից կարելի է ենթադրել, որ Վաշինգտոնը շահագրգռված է ունենալ կանխատեսելի կառավարում և նվազեցնել կախվածությունը Մոսկվայի հետ համաձայնեցումներից։ Բայց դա դեռ չի վկայում ռուսական կողմի հեռանալու հստակ ժամանակացույցի մասին։Ադրբեջանին հուսալի կապ է պետք Նախիջևանի հետ. TRIPP նախագծի այդ նշանակությունն ամրագրված է նաև ԱՄՆ-ի հետ ռազմավարական գործընկերության խարտիայում: Բաքուն, ըստ ամենայնի, երթուղին կկարևորի երթևեկության արագության և ստուգումների ընթացակարգերի տեսակետից։ Անխոչընդոտ տարանցման նրա ընկալումը պարտադիր չէ, որ ամբողջությամբ համընկնի պետական վերահսկողության հայկական ըմբռնման հետ։Թուրքիան շահագրգռված է Ադրբեջանի և Կենտրոնական Ասիայի հետ հաղորդակցվելու հարցում։ Այս տարվա հունվարի 15-ին Հաքան Ֆիդանը TRIPP-ը համադրեց այն նախագծի հետ, որն Անկարան անվանում է «Զանգեզուրի միջանցք»։ Թեև տերմինաբանությունը իրավական ռեժիմ չի սահմանում, բայց ընդգծում է երթուղու պայմանների, առաջին հերթին` իրավազորության շուրջ ընդհանուր ընկալման անհրաժեշտությունը։Ռուսաստանը ձգտում է պահպանել մասնակցությունը տարածաշրջանային գործընթացներին։ ՌԴ փոխարտգործնախարար Միխայիլ Գալուզինը երթուղու հեռանկարները կապում էր ռուսական սահմանային ներկայության, ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության և Մոսկվայի հնարավոր մասնակցության հետ: 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարության 9-րդ կետով տրանսպորտային հաղորդակցությունը պետք է վերահսկեին Ռուսաստանի ԱԴԾ-ի Սահմանապահ ծառայության մարմինները։Սակայն 1992 թվականի պայմանագրով սահմանի պահպանությունն ու 2020 թվականի հայտարարությամբ տրանսպորտային հաղորդակցության վերահսկողությունն ունեն տարբեր իրավական հիմքեր, և դրանցից հնարավոր չէ բխեցնել ռուսական կողմի անսահմանափակ լիազորություններ։ Նոր պայմանավորվածությունները պահանջում են իրավական համադրում նախկին փաստաթղթերի հետ, քանի որ TRIPP նախագծի ի հայտ գալը մեխանիկորեն չի չեղարկում դրանք։Իրանի համար կարևոր է, թե ինչ կհայտնվի իր հյուսիսային սահմանին։ Հոկտեմբերի 30-ին դեսպան Խալիլ Շիրղոլամին հայտարարեց, որ Թեհրանը TRIPP նախագծի շուրջ լուրջ մտահոգություններ ունի և Հայաստանից ակնկալում է հավաստիացումներ, որ հայ-իրանական սահմանին և դրան հարակից տարածքներում որևէ երրորդ երկրի ուժերի ներկայություն չի լինի։Թեհրանի համար կարևոր է, որ պահպանվեն և հարգվեն Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը։ Օտարերկրյա պահպանության անհասկանալի լիազորությունները, տվյալների ոչ թափանցիկ հասանելիությունը կամ հայ-իրանական հաղորդակցության սահմանափակումները կարող են պահպանել լարվածությունը նաև ռուսական ուժերի հեռանալուց հետո: Սա Իրանի հնարավոր արձագանքի կանխատեսումն է, այլ ոչ թե սահմանի հետագա փոխանցման վերաբերյալ նրա հայտարարած դիրքորոշումը։Ինչ փոփոխությունների սպասել Որպես հիմնական սցենար դիտարկվում է պատասխանատվության համաձայնեցված և փուլային փոխանցումը հայկական ստորաբաժանումներին։ Այդ գործընթացի տեմպը պայմանավորված կլինի ստորաբաժանումների պատրաստվածությամբ, ենթակառուցվածքների վիճակով, ֆինանսավորմամբ, ինչպես նաև Մոսկվայի և Թեհրանի հետ ընթացող բանակցություններով։ Չի բացառվում նաև ձգձգվող անցումային շրջանը, որի ընթացքում ռուսական ստորաբաժանումները ժամանակավորապես կշարունակեն իրականացնել իրենց գործառույթների մի մասը։Երևանի և Մոսկվայի հարաբերությունների վատթարացման ֆոնին ռուսական ուժերի արագացված դուրսբերումը ևս հնարավոր է, բայց այն անխուսափելի համարելու հիմքեր չկան։ Հայաստանի համար սա ամենաբարդ սցենարն է, քանի որ պատասխանատվությունը ստիպված կլինի ստանձնել խիստ սեղմ ժամկետներում։ Այդ իսկ պատճառով նախապատրաստական աշխատանքները պետք է տարվեն՝ անկախ բանակցությունների բարենպաստ ընթացքից։ Իսկ 2027–2028 թվականները չի կարելի դիտարկել որպես դուրսբերման հստակ սահմանված ժամկետ. դա ընդամենը պլանավորման պայմանական հեռանկար է՝ անհրաժեշտ որոշումների և ռեսուրսների առկայության պայմաններում։Անցակետում ծառայելու փորձը չի կարող փոխարինել անցակետերի միջև ընկած սահմանագիծը շուրջօրյա պահպանելու պատրաստվածությանը։ Տեսախցիկներն ու սենսորները միայն արձանագրում են խախտումները, մինչդեռ դրանց արձագանքում են պատրաստված մասնագետները, իսկ ստորաբաժանումների պատրաստվածությունը պետք է հաստատվի գործնական ստուգումների միջոցով։Այս աշխատանքը պետք է կապված լինի TRIPP-ի նախագծման հետ՝ նախապես սահմանելով շինարարության ընթացքում պահպանության կարգը, վերակառուցված կառույցների պահպանումը և պետական ու մասնավոր պահպանության լիազորությունները: Բնակիչներին անհրաժեշտ է հստակ իրազեկել, թե ով է պատասխանատու իրենց անվտանգության համար, ուր դիմել վտանգի դեպքում և ինչպես է ապահովվելու հասանելիությունը ճանապարհներին, հողատարածքներին ու իրանական ուղղությանը։ Իսկ որոշումների ներդաշնակեցման պատասխանատուն Հայաստանի կառավարությունն է։Արաքսի երկայնքով ռուսական սահմանապահ ներկայության աստիճանական նվազումն ավելի հավանական է թվում, քան նախկին համակարգի պահպանումը։ TRIPP նախագիծը կարող է արագացնել այս անցումը, սակայն դրա հաջողությունը կախված կլինի անխափան պահպանություն իրականացնելու, Իրանի վստահությունը պահպանելու և սահմանամերձ բնակավայրերի բնակիչներին պաշտպանելու Հայաստանի կարողությունից։ Սահմանահատվածի հանձնման պահին պետությունը պետք է պատրաստ լինի լիովին կատարել իր ստանձնած պարտավորությունները

իրանի իսլամական հանրապետություն

2026

Լուրեր

am_HY

հայաստան, իրանի իսլամական հանրապետություն, թրամփի ուղի (tripp), ռուսաստան, սահմանապահ, հեղինակներ