«Էպիլեպսիա` ստվերից դուրս». ինչպե՞ս է Հայաստանում կառավարվում հիվանդությունը

Այսօր Հայաստանում մոտ 5000 երեխա (մինչև 18 տարեկան) ունի էպիլեպսիա ախտորոշումը։ Էպիլեպսիայի շուրջ 70 %-ը բուժվում կամ վերահսկվում է ժամանակակից դեղամիջոցներով։

2020թ. հոկտեմբերն էր։ Դուրս էին եկել Շուշիից ու Հայաստան տեղափոխվել։ Մտածում էին` ժամանակավոր է, և որպեսզի որդու օրը ձանձրալի չլինի, Անին դիմեց երևանյան դպրոցներից մեկը՝ խնդրելով տղային թույլ տալ դասերին մասնակցել։ Որդին՝ Գրիգորը, 10 տարեկան էր։

«Չէի ուզում, որ մեզ հետ հավասար նստի տանն ու հետևի զոհերի անուններին։ Գնացինք դպրոց` ծանոթանալու, ինքը կանգնած տեղը կողքիս փլվեց։ Առաջին դեպքն էր, չէի հասկանում՝ ինչ է կատարվում իր հետ»,- պատմում է Անի Ղարաբեկյանը։

Գրիգորին շտապօգնության մեքենայով տեղափոխեցին հիվանդանոց, որտեղ հետազոտությունների արդյունքում էպիլեպսիա ախտորոշեցին։ Անին խոստովանում է՝ բավականին բարդ փուլ էր։

«Հիվանդանոցից դուրս գրվելուց հետո նախկինում բավականին ակտիվ, աշխույժ երեխան փոխվել էր, անընդհատ պառկած էր, ոչինչ չէր ուզում անել։ Հասկացա, որ դեղորայքային սխալ բուժում է գնում, դիմեցինք «Արաբկիր» բժշկական կենտրոն, ու այդ օրվանից փոխվեց մեր բոլորի կյանքը»,- ասում է մայրը։

Նրա խոսքով՝ այս տարիների ընթացքում հանդիպել է այնպիսի արձագանքների, որ եթե նյարդերով ու կամքով մի քիչ թույլ լիներ, կարող էր հանձնվել ու ինչպես շատ ծնողներ են դա անում՝ ստվերել, թաքցնել որդու խնդիրը։ Ասում է՝ Գրիգորի երկրորդ դպրոցում, օրինակ, պատրաստ չէին այդ խնդիրն ընդունել, ու առաջին հերթին հենց ուսուցիչը։ Երեխան անգամ դպրոց գնալ չէր ուզում։ Հասկացան՝ սխալ միջավայր է, պետք է փոխել։ Այդպես էլ արեցին. որոշ ժամանակ անց Գրիգորը սկսեց և’ սիրով դպրոց հաճախել, և’ ընկերներ ձեռք բերեց, սկսեց ծննդյան տոներին գնալ ու ապրել բնականոն կյանքով։

Այս տարիներին իրենք սովորել են որդու խնդիրն ընդունել ո’չ որպես հիվանդություն, ո’չ էլ նույնիսկ խնդիր, այլ առանձնահատկություն, անել ամեն բան, որ արդեն 16-ամյա պատանին ապրի լիարժեք կյանքով։ Ասում է՝ կանոն են դարձրել նոր միջավայրում չթաքցնել Գրիգորի առանձնահատկությունը (այդ թվում՝ դպրոցում, ընկերական շրջապատում)։ Դա շատ կարևոր է նաև, որ անհրաժեշտության դեպքում տվյալ միջավայրում կարողանան ճիշտ օգնություն ցույց տալ։

«Իր առանձնահատկությունն ինչ-որ հետքեր թողնում է իր վրա, անկախ նրանից՝ մենք դա ընդունում ենք, թե չենք ընդունում։ Ուղղակի այդ հետքերի հետևից գնում ենք ոչ թե վախենալով, այլ հակառակը՝ կա խնդիրը, մենք այն լուծում ենք»։

Այսօր ամբողջ աշխարհում էպիլեպսիայով տառապում է շուրջ 60 մլն մարդ։ «Արաբկիր» ԲԿ–ի նյարդաբանության և էպիլեպտոլոգիայի ծառայության ղեկավար Բիայնա Սուխուդյանն ասում է` սա ոչ թե հոգեբուժական հիվանդություն է, այլ նյարդաբանական, որը դրսևորվում է կրկնվող ցնցումներով։

Նրա խոսքով՝ կա ևս մեկ տարածված կարծրատիպ՝ էպիլեպսիան գենետիկ հիվանդություն է։ Ասում է՝ ընդամենը 3 % դեպքերում կարող է այս խնդիրը փոխանցվել ժառանգաբար։

«Կա համատարած սխալ մոտեցում, որ ցնցումները պետք է դադարեցվեն, օրինակ, բերանը բռնի բացելով, լեզուն քաշելով, ծնոտի արանքը ինչ-որ առարկաներ դնելով։ Ինձ թվում է՝ սա Կեսարի ժամանակից է եկել ու մեզ հասել։ Իրականում ցնցման ժամանակ որևէ բան անել պետք չէ, բացի նրանից, որ պետք է շրջել հիվանդին կողքի և հեռացնել պոտենցիալ վնաս հասցնող առարկաները, ֆիքսել ժամանակ և կանչել շտապօգնություն, որովհետև ցնցումները որևէ ֆիզիկական ուժով հնարավոր չէ դադարեցնել»,- նշում է բժշկուհին։

Նրա խոսքով՝ ճիշտ չեն նաև այն «խորհուրդները», թե էպիլեպսիա ունեցողները չպետք է զբաղվեն սպորտով, ֆիզիկական ակտիվություն չպետք է ցուցաբերեն։ Իրականության հետ կապ չունեցող միֆ է նաև այն, թե էպիլեպսիա ունեցողները մտավոր խնդիրներ ունեն (իրականում պացիենտների ընդամենը 10 %-ը կարող է նաև այլ խնդիրներ ունենալ, ինչպիսիք են մտավոր և հոգեբուժական խնդիրները)։

Կա ևս մի տարածված կարծիք, թե էպիլեպսիան միշտ ամբողջ կյանքի տևողությամբ է։ Բժշկուհի Սուխուդյանի խոսքով՝ էպիլեպսիայի տարատեսակներ կան. այն կարող է և անցողիկ լինել։

«Էպիլեպսիաների մոտ 70 %-ը վերահսկվում են դեղորայքով։ Որոշ դեպքերում այն ամբողջ կյանքի համար է, բայց եթե անցողիկ է, և հասնում ենք այն տարիքին, որ էպիլեպսիան անցնում է, դադարեցնում ենք դեղորայքը»,- նշում է բժշկուհին։

Այս տարի փետրվարի 9-ին աշխարհը նշում է Էպիլեպսիայի միջազգային օրը։ Դրան ընդառաջ «Արաբկիր» բժշկական կենտրոնի և «Կյանքի ճանապարհը» բարեգործական հիմնադրամի համատեղ ջանքերով կազմակերպվել էր «Էպիլեպսիա՝ ստվերից դուրս» խորագրով համաժողով։ Այն նվիրված էր էպիլեպսիա ունեցող երեխաների առողջության, կրթության աջակցման և սոցիալական ինտեգրման հարցերին։

Համալիրի գիտական ղեկավար, պրոֆեսոր Արա Բաբլոյանի խոսքով՝ շուրջ 2 տասնամյակից ավելի տևած աշխատանքի արդյունքում կարողացան հասնել նրան, որ արմատավորվի այն պատկերացումը, թե ինչպես կարճատես երեխան ուղղակի ակնոց է դնում և այլևս խնդիր չունի, նույնպես էպիլեպսիայով երեխան ուղղակի դեղամիջոց է ստանում և խնդիր չունի։

«Եթե կարճատես երեխան ակնոց է դնում և այն երևում է, հետագայում կարող է լինզա դնել, և ոչ ոք չիմանա, որ նա կարճատես է, էպիլեպսիայով երեխան լինզա դնողին է նման՝ դեղորայքն ընդունում է, ու որևէ մեկը կարող է չիմանալ դրա մասին։ Սա մեծ նվաճում է, որովհետև մենք լավ ենք հիշում, թե դեռ 1-2 տասնամյակ առաջ ինչպես էին կոչում նման պացիենտներին և ինչպես էին զարհուրած ընդունում նման ախտորոշումը»,- նշում է Բաբլոյանը։

Դեղորայքն այսօր երեխաներին հասանելի է պետպատվերի շրջանակում, իսկ շուրջ 100 երեխա արդեն վիրահատվել է պետպատվերով։

«Ղազախստանում վիրահատված երեխան, որի մոտ ցնցումներն ամեն օր կրկնվում էին, եկավ Հայաստան, վիրահատվեց, և արդեն 1 տարի է՝ էլ ցնցում չունի։ Սա մեր հպարտությունն է»,- հավելեց Բաբլոյանը։

Առողջապահության նախարար Անահիտ Ավանեսյանը շեշտեց այն հանգամանքը, որ տեխնոլոգիական հնարավորություններն այսօր օգնում են կայուն վիճակ ապահովել այն երեխաների համար, որոնց հիվանդությունը դեղորայքով կառավարելի չէ։

Ըստ նրա՝ ծառայությունը բավական թանկարժեք է, բայց կարևորը երեխայի կյանքն է, նրա կենսակերպն ու լիարժեք զարգացումը: Նախարարն ընդգծեց նաև կատարվող հետազոտական աշխատանքի կարևորությունը։ Վստահ է՝ մեր մասնագետների կատարած աշխատանքի շնորհիվ Հայաստանն իր հստակ տեղն է ունենալու էպիլեպսիայի ախտորոշման, բուժման, կառավարման միջազգային քարտեզում։